Қазақ үйлену салт-дәстүрлері: құда түсуден беташарға дейін

Қазақ тойы — бір кештік жиын емес, құда түсуден басталып, тойдан кейін де жалғасатын рәсімдер тізбегі. Дәстүрлердің атауы мен реті өңірге және отбасына қарай өзгереді; төменде жалпы көріністі сипаттаймыз. Өз әулетіңізде қалай қабылданғанын үлкендерден сұрау — әрдайым ең дұрыс жол.

Құда түсер алдында

Көп отбасыда ресми құда түсуге дейін жігіт жағы қыз жағына хабар жібереді немесе жақын туыстар танысу үшін келеді. Мақсат — қыз жағының пікірін білу және құда түсуге жол ашу: ресми қадамға дейін екі жақ та не күтетінін біледі.

Құда түсу

Құда түсуге әдетте жігіт жағының сыйлы үлкендері мен жақын туыстары барады. Бұл — екі отбасын туыстыққа апаратын алғашқы ресми қадам. Құдалар дастархан басында танысып, жастардың болашағын сөйлеседі, келісім болса, келесі рәсімдердің уақытын белгілейді.

Сырға салу

Келісім алынғаннан кейін жігіт жағының әйелдері — көбіне анасы мен жеңгелері — қызға сырға тағады. Бұл қыздың айттырылғанын білдіретін белгі. Қазір көп отбасы сырға салуды құда түсумен бір күні өткізеді, кейбірі оны мейрамханада, кең шақырумен жасайды.

Қалыңмал және жасау

Дәстүр бойынша жігіт жағы қалыңмал береді, ал қыз жағы жасау (қыздың жүгі) дайындайды. Бүгінде қалыңмалдың көлемі мен түрі отбасылардың келісіміне байланысты, көп жағдайда рәміздік мәнге ие. Жасаудың құрамы мен көрсетілу тәртібі де отбасыдан отбасыға қатты өзгереді.

Қыз ұзату

Қыз ұзату — қыздың әке үйімен қоштасатын тойы. Оны қыз жағы өткізеді, жігіт жағынан құдалар келеді. Ақ бата, ән мен би, қоштасу сәттері — кештің негізі. Кейбір өңірлерде «жар-жар» айту, қыздың туыстарымен қоштасуы сияқты дәстүрлер сақталған.

Неке қию

Некені тіркеу АХАЖ-да жүргізіледі, көп отбасы оған қоса діни неке қидырады. Қай рәсімнің қашан өтетіні — отбасылардың шешімі: кейбірі некені тойдан бірнеше күн бұрын қияды, кейбірі той күні.

Беташар

Беташар — келінді күйеу жағының туыстарымен таныстыратын рәсім. Келіннің беті орамалмен немесе пердемен жабылады, жыршы беташар жырын айтып, жаңа туыстарды бір-бірлеп атайды, ал келін олардың әрқайсысына иіліп сәлем салады. Жыр соңында бет ашылады. Беташар көбіне үйлену тойының басында өтеді; оның қай кезде және қалай өтетіні өңірге қарай өзгереді.

Үйлену тойы

Үйлену тойын дәстүр бойынша жігіт жағы өткізеді. Бүгінде көп жұп бір үлкен той жасайды, кейбірі қыз ұзату мен үйлену тойын бөлек күндерге қояды. Қай жолды таңдасаңыз да, қонақтар тізімін жақтар бойынша бөлек жүргізу жұмысты айтарлықтай жеңілдетеді.

Дәстүр және қазіргі той

Бүгін көп жұп барлық дәстүрді емес, отбасы үшін мәні барларын сақтайды: кейбірі құда түсу мен сырға салуды біріктіреді, кейбірі қыз ұзатуды шағын, жылы кешке айналдырады. Ең бастысы — шешімді екі отбасы ашық талқыласын: дәстүр адамдарды біріктіру үшін керек.

Жиі қойылатын сұрақтар